Nadeelcompensatie is de vergoeding voor onevenredige schade die ontstaat door een rechtmatig overheidsbesluit. De basisregeling staat in titel 4.5 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb). Voor de schadeoorzaken die in artikel 15.1 Omgevingswet staan geldt een aanvullende regeling in afdeling 15.1 van de Omgevingswet, die voorrang heeft op titel 4.5 Awb. Voor schade die is ontstaan vóór 1 januari 2024 geldt overgangsrecht: gedurende vijf jaar (tot 1 januari 2029) kan de oude planschaderegeling (artikel 6.1 Wro) nog van toepassing zijn. Voor maatregelen die zijn aangevraagd of als ontwerp ter inzage zijn gelegd voor 1 januari 2024 kan die periode veel langer zijn.
Wat verandert er voor gemeenten sinds de Omgevingswet
De rechtsbescherming bij nadeelcompensatie is helemaal verschoven naar het bestuursrecht. Met de invoering van titel 4.5 Awb wordt vrijwel elke schadeoorzaak waarvoor eerder geen wettelijke regeling bestond, ingebed in een bestuursrechtelijk kader. Voor gemeenten betekent dit dat bezwaarprocedures zelf worden afgehandeld, in plaats van langdurige en kostbare civielrechtelijke procedures.
Gedurende de overgangsperiode heeft uw gemeente in de praktijk twee verordeningen nodig: een verordening voor lopende aanvragen onder de oude Wro, en een nadeelcompensatieverordening onder de Omgevingswet en titel 4.5 Awb. Is de oude verordening al ingetrokken terwijl er nog lopende aanvragen zijn? Dan ontbreekt voor die aanvragen een procedureel kader — dit kan in de praktijk tot onnodige onduidelijkheid leiden.
Normaal Maatschappelijk Risico
Onder de Omgevingswet geldt bij waardedaling van een onroerende zaak door indirecte schade een vast eigen risico (forfait) van 4% van de waarde direct voor de peildatum (artikel 15.7 Omgevingswet). Het bevoegd gezag mag dit percentage niet verhogen of verlagen. Onder de Wro gold een minimumforfait van 2% en een door rechtspraak bepaalde maximale drempel van 5%.
Kostenverhaal
Gemeenten kunnen de advieskosten verhalen op de initiatiefnemer via een verhaalsovereenkomst, af te sluiten voordat het besluit wordt vastgesteld (art. 13.3c Omgevingswet).
Verplichting onafhankelijk adviseur
Er is geen verplichting om bij elk nadeelcompensatieverzoek een onafhankelijke adviseur inschakelen, maar gelet op de vereiste deskundigheid voor de beoordeling van claims zal inschakeling van een onafhankelijke deskundige vaak nodig zijn.
Behandelingsrecht
De hoogte van het behandelingsrecht wordt bepaald via een gemeentelijke verordening.
Wijziging van het overgangsrecht (2026)
De concept-Wijzigingswet Omgevingswet stelselaspecten past de overgangsregeling van artikel 6.1 Wro naar artikel 15.1 Omgevingswet aan. Op dit moment is bij de overgang het tijdstip van ‘van kracht worden’ van een planologische maatregel bepalend voor de vraag welk schaderegime geldt. In het wetsvoorstel wordt dit het tijdstip van ‘onherroepelijk worden’. Voor gemeenten betekent dit meer duidelijkheid vooraf over welk regime van toepassing is op een schadeclaim. Voor indieners van schadeclaims betekent dit dat zij niet meer de voor hen gunstigste schadevergoedingsregeling kunnen uitzoeken.
Artikel 22.13 Omgevingswet: dubbele vergoeding uitgesloten, maar let op de weeffout
Dit artikel bepaalt dat een omgevingsvergunning die wordt verleend op grond van het tijdelijke deel van het omgevingsplan, geen zelfstandige schadeoorzaak is naast het onderliggende planologische besluit. Dit voorkomt dat eenzelfde ontwikkeling tot twee aanspraken op schadevergoeding leidt. Volgens de consultatieversie van de Wijzigingswet Omgevingswet stelselaspecten (april 2026) bevat dit artikel echter een weeffout: in gevallen waarin onder het oude recht helemaal geen schade geclaimd kon worden (bijvoorbeeld bij een ongebruikte wijzigings- of afwijkingsbevoegdheid), sluit artikel 22.13 een schadevergoeding nu onbedoeld uit. Voor gemeenten is dit relevant bij de beoordeling van schaderisico’s bij vergunningaanvragen op grond van het tijdelijke omgevingsplan.
Procedure voor gemeenten
- Verzoek ontvangen en behandelingsrecht innen
- Onafhankelijk adviseur aanwijzen
- Adviseur neemt situatie op, hoort partijen en beoordeelt de aanvraag
- Concept-advies opstellen en verzenden aan partijen
- Zienswijzen partijen verwerken
- Definitief advies uitbrengen
- Gemeente beslist op verzoek op basis van advies; zij kan daar gemotiveerd van afwijken.
Een uitgebreide uitleg van elke stap vindt u in Hoe handelt een gemeente een nadeelcompensatieverzoek af?
Veelgestelde vragen
Geldt de 4%-drempel alleen voor indirecte schade?
Ja. De 4%-drempel geldt alleen voor indirecte schade als gevolg van de verlening van een omgevingsvergunning of een ander besluit als bedoeld in art. 15.1 Omgevingswet. Voor directe schade is er geen drempel.
Wat als de gemeente en de adviseur van mening verschillen?
De gemeente beslist zelfstandig op het verzoek. Het advies is zwaarwegend maar niet bindend. Afwijking van het advies vereist een deugdelijke motivering in het besluit.
Hoe lang duurt een nadeelcompensatieprocedure gemiddeld?
Gemiddeld 6 tot 12 maanden, afhankelijk van de complexiteit van de schade en het aantal zienswijzen. SAOZ hanteert een doorlooptijd van circa 16 weken voor het conceptadvies, maar op dit punt is maatwerk mogelijk.
Kan een gemeente nadeelcompensatie uitsluiten via de verordening?
Nee. De Omgevingswet laat geen volledige uitsluiting toe. De gemeente kan via verordening nadere procedureregels stellen, maar de materiële aanspraken vloeien rechtstreeks uit de wet en de jurisprudentie.
Moet onze gemeente nu twee nadeelcompensatieverordeningen hebben?
Ja, zolang er nog aanvragen lopen die zijn ingediend vóór 1 januari 2024. Voor die aanvragen blijft het oude recht van toepassing tot uiterlijk 1 januari 2029. Het is dan niet handig als de oude verordening is ingetrokken zonder dat in overgangsrecht is voorzien.
Wat gebeurt er als onze gemeente de oude planschadeverordening al heeft ingetrokken?
Voor aanvragen van vóór 1 januari 2024 ontstaat dan een leemte: er is geen procedureel kader meer voor de advisering over de aanvraag. Neem in dat geval contact met ons op voor advies op maat.
Verandert de Wijzigingswet Omgevingswet stelselaspecten nu al iets voor onze gemeente?
Nee, dit betreft nog een concept-wetsvoorstel. Zodra het definitief is en in werking treedt, verandert het toetsingsmoment voor het overgangsrecht.
Wat betekent de weeffout in artikel 22.13 Omgevingswet voor schaderisico’s bij vergunningverlening?
Bij een omgevingsvergunning op grond van het tijdelijke deel van het omgevingsplan kan de wettekst onbedoeld een schadevergoeding uitsluiten, ook in gevallen waar dat niet de bedoeling van de wetgever was. Dit is een aandachtspunt bij de voorbereiding van dit type besluiten.
